خلاصه:

باسمه تعالی

در این مقاله سعی شده است حق و تکلیف زن در خانواده به صورت اجمال مورد بررسی قرار گیرد . به همین منظور قبل از هر چیز چهار واژه حق و تکلیف و زن و خانواده از نظر لغوی و اصطلاحی بررسی شده ، سپس مبحثی در مورد حقوق و تکلیف زن در خانواده پرداخته شده و در آخر سخن پایانی بیان شده است . هرکدام از این سر فصل ها شامل مباحث فرعی می باشد .

علماء دین دریافت ها و تحلیل های خود را از قرآن وسنت در کتاب ها و رساله ها تدوین کرده اند تا مورد استفاده مقلدان و عوام الناس قرار گیرد . عموما این کتاب ها و رساله ها تحت عنوان کلی «فقه» طبقه بندی شده و علمایی که در این زمنه مطالعات و تالیفاتی داشته اند ، تحت عنوان «فقیه» از آنها یاد می شود .

اولین قانون مدنی ایران در سال 1307 هجری شمسی در دوره رضاشاه به تصویب مجلس رسید و تصویب موادی از آن تا سال 1314 به طول انجامید و بعد از انقلاب نیز موادی از آن حذف یا اصلاح گردید . این قانون شامل 1335 ماده است که تعداد زیادی از مواد آن به حقوق خانواده اختصاص دارد و طبق مذهب شیعه اثنی عشری تنظیم شده است .

«نخستین بار در تیرماه ۱۳۴۶ قانونی با عنوان قانون حمایت خانواده به تصویب رسید که قانون مصوب بهمن ماه ۱۳۵۳ ، با همان عنوان جایگزین آن شد . .... بعد از انقلاب، بعضی از مواد قانون حمایت خانواده که با فقه اسلامی مباینت داشت لغو شد . ... معهذا به نظر می رسد که بیشتر مقررات ماهوی حمایت خانواده، مندرج در قانون مدنی است. .
قانون حمایت خانواده مصوب سال ۱۳۹۱ مشتمل بر ۵۸ ماده ، قوانین پراکنده پیشین راجع به خانواده را ، بجز قانون حمایت خانواده ۱۳۵۳ صریحا نسخ کرد . آئین نامه اجرایی قانون جدید حمایت خانواده در ۲۷/۱۱/۱۳۹۳ به تصویب رسیده است . قابل ذکر است که سیاست های کلی خانواده نیز پس از مشورت با مجمع تشخیص مصلحت نظام در ۱۶ بند به تصویب مقام معظم رهبری رسیده و در تاریخ ۱۳/۶/۱۳۹۵ ابلاغ شده است» .
حق معناى دیگرى هم دارد که مقصود ما در اینجا همان است و آن عبارت است از معنایى که در برابر «تکلیف‏» واقع است . حق، در این معنى چیزى است که به نفع فرد و بر عهده دیگران است و تکلیف آن چیزى است که بر عهده فرد و به نفع دیگران است . به بیان دیگر، حق «براى فرد محق و مستحق‏» است و تکلیف «بر فرد مکلف».

در منابع کلامی و فقهی ، معانی اصطلاحی مختلفی برای واژه تکلیف آمده است.

گفته شده است که سه گروه تکلیف ندارند و بازخواست نمی‌شوند: دیوانه تا وقتی که عاقل شود، فردی که در خواب است تا وقتی که بیدار شود، و کودک تا وقتی که بالغ شود ( حدیث رفع ). علاوه بر اینها به این نکته نیز اشاره شده است که خداوند فوق طاقت بشر به او تکلیف نمی‌کند. در اصطلاح شناسی فقه، اصطلاح تکلیف با اصطلاح اهلیت پیوند دارد.

زن (جمع آن زن‌ها و در عربی نساء) مقابل مرد و به معنای زوجه است. از احکام زن در بسياری از ابواب، نظير طهارت، صلات، صوم، حج، جهاد، تجارت، حجر، کفارات، ارث، شهادات، حدود، قصاص و دیات سخن گفته‌اند.
برخی نيز درباره احکام زنان کتابی مستقل نوشته‌اند، از جمله «احکام النساء» نوشته شيخ مفيد رحمه‌اللَّه. چنان که بعضی عناوين فقهی، همچون حیض ، نفاس ، استحاضه و عدّه دربردارنده احکام خاص زنان می‌باشند .

خانواده، اولین نهاد اجتماعی و کوچک‌ترین واحد تشکیل دهنده جامعه است و شامل پدر، مادر و فرزندان می‌شود. صرفنظر از ساختار خانواده‌، معمولا هر خانواده از سه نسل تشکیل می‌شود که در کنار هم زندگی می‌کنند؛ نسل اول پدر بزرگ و مادر بزرگ‌ها، نسل دوم پدر و مادر، و نسل سوم فرزندان را تشکیل می‌دهد.

یکی از حقوق بسیار مهم زوجه نفقه است . نفقه زوجه بنا بر نص صریح قانون بر عهده زوج می باشد . از طرف دیگر در مواردی خاص نفقه فرزندان ممکن است بر عهده زن قرار گیرد .

در عقد دائم نفقه‌ی زن به عهده ی شوهر است. ماده 1106 قانون مدنی

از مهمترین وظایف پدر و مادر که به نوعی حق و تکلیف هر کدام از آنها می باشد تربیت جسمی و روحی فرزندان می باشد.

حضانت هم حق است و هم تکلیف . بسیاری از مشاجرات بعد از طلاق در این مورد است و بسیاری از پرونده های قضایی در دادگاه به این موضوع اختصاص دارد .

زن وظیفه شرعی برای تکفل کامل و مطلق کارهای منزل ندارد، ولی عملا در جوامع سنّتی اسلامی زن مسئول امور منزل و تدبیر آن تلقی می شد .

از نظر اسلام، زن و مرد از نظر مالکیت و تصرفات مالی، از برابري كامل برخوردارند و همانگونه كه مرد میتواند به معاملاتی نظیر خرید، فروش، صلح و رهن و ... دست زند زن نیز می تواند مستقلاً هرگونه تصرفی كه بخواهد در اموال خود بنماید.

هر جا مرد ارث می برد ، زن نیز ارث می برد اما میزان ارث با میزان مسئولیت فرد در خانواده هماهنگ می باشد . مردان به دلیل تحمل بار مسئولیت مالی خانواده دو برابر زن ارث می برند .

اسلام ازدواج را نه تنها به رسمیت شناخته بلکه آ ن را مقدس دانسته است . در امر ازدواج باید تمام حقوق زوجه رعایت گردد تا آن ازدواج رسمیت یابد .

با وقوع ازدواج حقوقی از ناحیه شوهر برای همسرش به وجود می آید و متقابلا دارای تکالیفی می گردد . مانند حق نفقه و تکلیف به تمکین.

مهریه مالی است که مرد به مناسبت عقد نکاح به زن پرداخت می‌کند. به مجرد عقد، زن مالک مهر می شود و می‌تواند هر نوع تصرفی که بخواهد در آن بنماید.
هر چیزی را که مالیت داشته و قابل تملک نیز باشد می‌توان مهر قرار داد. ماده ۱۰۷۸
در اصطلاح حقوق طلاق ، عبارتست از ایقاعی تشریفاتی كه به موجب آن مرد به اذن یا حکم دادگاه، زنی را كه به طور دائم در قید زناشویی اوست، رها می سازد.

«درست است که قانون حقوق و تکالیفی برای زوجین تعیین کرده ، و ضمانت اجرایی برای آن در نظر گرقته است، لیکن باید توجه داشت که قانون به تنهایی نمی تواند آرامش و سعادت خانواده را تامین نماید.
آنچه در خوشبختی خانواده بیشتر از قانون موثر می باشد ، اخلاق است .اگر زن و شوهر همیشه بر سر حقوق و تکالیف قانونی خود نزاع کنند و هر روز برای حل اختلاف به مقامات قضایی رجوع نمایند ، بی شک نمی توانند با خوشی و خوشبختی زندگی کنند و فرزندانی خوشبخت و شایسته به جامعه تحویل دهند . پس خانواده باید بیش از هر چیز پای بند اصول و مبانی اخلاقی باشد . توسل به ضمانت اجرای حقوقی و رجوع به مقامات قضایی ، به هنگام ضرورت به عنوان آخرین علاج باید مورد استفاده واقع شود» .(مختصر حقوق خانواده - صفحه ۱۴۰)

ارائه: ویدا توانگرپور- حسن پوزش- محمد بالود

برای دانلود کلیک کنید